جلد 23، شماره 1 - ( بهار 1405 )
جلد 23 شماره 1 صفحات 11-1 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Ethics code: IR.TMI.REC.1403.002
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ranjbar Kermani F, Amini Kafiabad S. Blood Donation Motivation in Young First-Time Donors: A Population-Based cross-sectional study Using Self-Regulation of Blood Donation Scale. bloodj 2026; 23 (1) :1-11
URL: http://bloodjournal.ir/article-1-1610-fa.html
URL: http://bloodjournal.ir/article-1-1610-fa.html
رنجبر کرمانی فهیمه، امینی کافیآباد صدیقه. بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان جوان بار اول: یک مطالعه مقطعی مبتنی بر جمعیت با استفاده از مقیاس خودتنظیمی اهدای خون. فصلنامه پژوهشی خون. 1405; 23 (1) :1-11
مرکز تحقیقات انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون
متن کامل [PDF 701 kb]
(162 دریافت)
| چکیده (HTML) (531 مشاهده)
مقدمه
اهدای خون یکی از مهمترین رفتارهای داوطلبانه در نظامهای سلامت است که نقش حیاتی در تأمین خون و فرآوردههای خونی مورد نیاز بیماران ایفا میکند. انتقال خون بخش مهمی از پزشکی مدرن است (1). با توجه به روند پیری جمعیت و افزایش نیاز به خون، تـداوم این زنجیره به مشارکت داوطلبانه و بـازگشت مکرر اهداکنندگان بستگی دارد. انجام اقداماتی برای اطمینان از اهدای مستمر و طولانیمدت خون در مراکز انتقال خون بسیار مهم و حیاتی است (2). در این میان، اهداکنندگان جوان و بار اول جایگاه ویژهای دارنـد. این گروه نهتنها منبع بالقوهای برای افزایش ذخایر خون محسوب میشوند، بلکه آینده چرخه اهدای خون نیز تا حد زیادی به جذب و حفظ آنان وابسته است. جوانان بـه عنـوان سالمتریـن بخـش جمعیـت، از نظـر پـزشکی مناسبترین گروه برای اهدای خون به شمار میروند. سازمان جهانی بهداشت بر ضرورت تمرکز برنامههای انتقال خون بر جذب اهداکنندگان جوان تـأکید کرده است. در بسیاری از مطالعههای بینالمللی مشخص شده که اهداکنندگان بار اول بخش قـابل ملاحظهای از جمعیت واجد شرایط اهدای خون را تشکیل میدهند و توجه به جذب و حفظ این گروه بـه ویژه در برنـامههای مدرن انتقال خون برای جبران کاهش مشارکت اهداکنندگان با سابقه و مستمر بسیار حائز اهمیت است (3). بررسی ملی روند اهدای خون در کشور که اخیراً انجام شده، روند نگرانکنندهای از کاهش اهدا در بین اهداکنندگان جوان و روند افزایشی سنین بالاتر را نشان میدهد. همچنین در این بررسی، کمترین فراوانی مربوط به
اهداهای بار اول با ۸/۱۳% نسبت به اهدای دارای سابقه اهدا با ۴۵/۲۹% و اهدای مستمر با ۷۵/۵۶% گزارش شده است. در نتیجه، تـأمین خون به طور فزایندهای به اهداکنندگان مسنتر و مستمر وابسته شده است (4).
برای دستیابی بـه هدف حفظ اهداکننده، مراکز اهدای خون باید انگیزه اهداکنندگان را از اهدای خون شناسایی کنند، زیرا انگیزههـا در ایجاد رفتار اجتماعی مطلوب مانند اهدای خون اهمیت ویژهای دارند.
در سالهای اخیر، نظریههای روانشناختی نقش مهمی در تبیین رفتارهای سلامت محور ایفا کردهاند. یکی از معتبرتـرین این چـارچوبها، نظریه خود تعیینی (Self-Determination Theory= SDT) است که بر تمایز میان انواع انگیزه، از انگیزه بیرونی تـا انگیزه درونی، تأکید دارد و بیان میکند کـه رفتارهایی که از انگیزههای خود تنظیم یا خود مختار (گرایشهای رشد ذاتی و نیازهـای روانی ذاتی افراد) ناشی میشوند، پایدارتر و ماندگارتر هستند. کـاربرد نظریه خود تعیینی در حوزه اهدای خون در مطالعههای خـارجی، نتایج قابل توجهی به همراه داشته است. پژوهشها نشان دادهاند که انگیزههای خود تنظیم، پیشبینیکننده قویتری برای نیـت اهدای خون و احتمال تـداوم آن نسبت به انگیزههای کنترلشده یا مبتنی بر پاداشهای بیرونی هستنـد. هـمچنیـن ابـزارهایی نظیـر پـرسشنامه هـویـت اهداکننده خون که بر مبنای نظریه خود تعیینی طراحی شـدهاند، امکـان سنجـش دقیـق انـواع انگیـزه را در میان اهداکنندگان با سطوح مختلف تجربه فراهم کردهاند (5).
با وجود این، بخش قابـل توجهی از پـژوهشهای خارجی از نمونههای مختلط شامل اهداکنندگان با سابقه و بیسابقه استفاده کردهانـد و انگیزه میان این گروهها کمتر به طور مستقل بررسی شده است. از این رو، تمرکز اختصاصی بر این گروه، بـه ویژه در سنین جوانی، برای فهم ریشههای انگیزه رفتار اهدای خون با بهرهگیری از پرسشنامه استاندارد از نظر علمی و کاربردی ضروری به نظر میرسد.
هدف از این مطالعه، بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان خون جوان بار اول با استفاده از "پرسشنامه خودتنظیمی اهدای خون" (Self-Regulation of Blood Donation Scale= SRBDS) مبتنی بر SDT است که اخیراً در کشور تدوین و روانسنجی شده است (6). از منظر کاربردی، مشخص کردن این که کدام سطح انگیزه (SDT) بیشترین نقش پیشبینیکننده را در رفتار اهدای خون دارد، برای طراحی مداخلات هدفمند حیاتی است. درک سطح انگیزه اهداکنندگان بار اول جوان میتواند بـه مراکز انتقال خون در جهت به کارگیری استراتژیهای مناسب و مؤثر برای افزایش سطح انگیزه و در نتیجه ترویج جـذب و حفظ اهداکنندگان کمک کند. این پژوهش میکوشد با بررسی انگیزههای اهدای خون در اهداکنندگان جوان و بار اول، نه تنها به غنای ادبیات نظری در این حوزه بیفزایـد، بلکه شواهدی بومی برای طراحی مداخلات مؤثر در جـذب جمعیت عمومی واجد شرایط و افزایش پـایداری رفتار اهدای خون فراهم آورد.
مواد و روشها
طراحی مطالعه:
این مطالعه یک پژوهش مقطعی- تحلیلی بر اساس تحلیل ثانویه دادهها بود که با هدف بررسی سطوح مختلف انگیزه اهدای خون بر اساس نظریه خودتنظیمی (SDT) در جوانان بار اول اهداکننده خون کشور انجام شد.
جامعه مورد مطالعه، معیارهای ورود و خروج:
اهداکنندگان داوطلب اهدای خون کامل که در مدت مطالعه از اول آبان تا آخر آذر سال 1403 برای اهدای خون به پایگاه اهدای خون در مراکز استان کشور مراجعه کرده (نه اهدای خون کرده) و توانایی خواندن و نوشتن به زبان فارسی داشته و متمایل به شرکت در مطالعه بودند، در مطالعه اخیر "بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان کشور با رویکرد نظریه خود تنظیمی" با دادههای اولیه وارد شده بودند. در مطالعه حاضر از دادههای آن مطالعه مربوط به 573 اهداکننده بار اول جوان از 18 تا 34 سال به عنوان زیر گروهی از مطالعه اولیه استفاده شد.
روش نمونهگیری:
در مطالعه اولیه، نمونهگیری با روش طبقهای و خوشهای زمانی انجام شد. استانها به عنوان طبقه و هر روز کاری در بـازه آبان تا آذر ۱۴۰۳ به عنوان یک خوشه زمانی تعریف شدند. در هر استان، تعداد ۳۰ روز کاری به صورت تصادفی ساده از میان کل روزهای کاری این دو ماه انتخاب شد. سپس متناسب با حجم نمونه مورد نیاز هر استان، حجم نمونه روزانه محاسبه و در هر روز انتخاب شده، نمونهگیری به صورت تصادفی ساده از میان مراجعهکنندگان همان روز انجام شد. این روش به منظور کاهش سوگیری زمانی و نزدیکسازی فرآیند انتخاب به نمونهگیری تصادفی طراحی شد. برای این مطالعه حجم نمونه جدید تعیین نشد.
ابزار جمعآوری اطلاعات:
در مطالعه اولیه ذکر شده، اطلاعات مربوط بـه انگیزه با استفاده از پرسشنامه جامع درخصوص انگیزه اهدای خون در اهداکنندگـان کشور جمعآوری شده بود (6). این پرسشنامه از ۲۴ گزاره و 6 عامل مبتنی بر SDT تشکیل شده است. ساختار 6 عاملی پرسشنامه با مطالعه روانسنجی تایید شده است. تعداد گزارههای هر عامل از 1 تـا ۶ به ترتیب ۵، ۴، ۴، ۴، ۳ و ۴ میباشد. پـاسخ به گزارهها در مقیاس لیکرت از 5 تـا 1 به ترتیب برای پاسخهای کاملاً درست، درست، تا حدی درست، نادرست و کاملاً نادرست طراحی شده است. هر چه نمرات در هر سطح بیشتر باشد، نشاندهنده موافقت شرکتکننده با آن گزاره انگیزه میبـاشد. عوامل شش گانه شامل بدون تنظیم (No regulation) یا بدون انگیزه (Amotivation) که بـا فقدان کامل قصد و اراده برای اهدای خون مشخص میشود، نظیر " من هیچ علاقهای به اهدای خون ندارم."، 2- تنظیم بیرونی (Externally regulation) شامل اقدام بـه اهدای خون برای دستیابی بـه پاداشهای بیرونی و یا تقاضای بیرونی انجام میشود، نظیر " به توصیه پزشک معالجم خون اهدا میکنم."، 3- تنظیم درونفکنی شده (Introjected regulation) که شامل اقدام به اهدای خون است که برای اجتناب از احساس گناه یا اضطراب و یا تقویت نفس انجام میشود. نظیر "اگر اهدای خون نکنم احساس گناه میکنم."، 4- تنظیم تشخیص داده شده (Identified regulation) که در آن فرد اهدای خون را از نظر شخصی و به صورت آگاهانه ، مهم و ارزشمند میداند، " تنها راهکار من برای کمک به دیگران در مواقع بحران، اهدای خون است"، 5- تنظیم یکپارچه شده (Integrated regulation) که در آن رفتار نه تنها از نظر شخصی مهم تلقی میشود بلکه با هویت فرد، سازگار یا بخشی از آن است، نظیر " کمک به همنوع مثل اهدای خون بخش مهمی از شخصیت من است." و 6- تنظیم درونی شده (Intrinsic regulation) نامیده میشود که با عمل برای علاقه، لذت و رضایت ذاتی ناشی از فعالیت مشخص میشود، نظیر "با اهدای خون احساس رضایت میکنم." (7). پرسشنامه از ثبات درونی قابـل قبول با امگای مک دونالد از 7/0 تا 79/0 برخوردار بود (8) . تکمیل این پرسشنامه به طور متوسط حدود 5 دقیقه زمان میبرد.
روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
متغیرهای کمی به صورت میانگین )انحراف استاندارد( و متغیرهای گروه بندی به صورت فراوانی و درصد گزارش شد. برای تحلیل زیر گروه سن به صورت گروههای سنی کمتر از 25، 25 تا 29 و 30 تا 35 سال دسته بندی شد.
اطلاعات پرسشنامه ها در نرم افزار آماری وارد، هر عامل انگیزه (شش متغیر) از ترکیب چند گزاره ساخته و با توجه به وجود داده های گمشده، (Missing value) برای جـاگذاری دادههای مربوط به گزارههای انگیزه (24 گزاره) از جاگذاری چندگانـه داده (Multiple imputation= MI) استفاده شد. متغیرهای کمی به صورت میانگین )انحراف استاندارد( ارائه شد. با توجهبه ساختار پرسشنامه استفاده شده و همبستگی بین 6 فاکتور انگیزه و بـا توجه به تعریف اندازهگیری مکرر، (اندازهگیریهای مکرر) اصطلاحی است که زمانی استفاده میشود که افراد یکسانی در تمام شرایط یک آزمایش شرکت میکنند یا در چندین نقطه زمانی دادهها را ارائه میدهند)، طراحی مطالعه به صورت سنجش تکراری بود و از مدل رگرسیون خطی بـا اثرات مختلط (linear mixed effects model) استفاده شد. در این مدل ID به عنوان شناسه فردی، با عنوان اثر تصادفی برای کنترل همبستگی درون فردی وارد مدل شد. نمره انگیزه به عنوان متغیر وابسته و سطوح انگیزه به عنوان متغیر مستقل به صورت اثرات ثابت وارد مدل شدند. ضرایب رگرسیون چند متغیره به همراه 95% فاصله اطمینان ارائه شد. ضرایب رگرسیون (تفاوت میانگینها) نشان میدهد میانگین هر سطح چقدر نسبت به سطح مرجع بالاتر یا پایین تر است. پایین ترین عامل انگیزه بـه عنوان گروه مرجع در نظر گرفته شد. برای تفسیر واضحتر تعامل بین متغیرهای ذکرشده و سطوح انگیزه، میانگین پیش بینی شده (margin) بـه همــراه 95% فاصله اطمینان بعد از اجرای مدل محاسبه شد. سطح آلفای ۰۵/۰ به عنوان خطای نوع اول در نظر گرفته و تحلیلهای آماری با استفاده از نرم افزار آماری STATA نسخه ۱۷ انجام شد.
یافتهها
به طور کلی از 7187 اهداکنندهای که از 31 مرکز استان سراسر کشور در مطالعه اولیه مشارکت داشتند، 573 اهداکننده بـار اول و جوان با میانگین سنی 79/28 سال وارد این مطالعه شدند. از 573 اهداکننده 72/19%، 49/29% و 79/50% به ترتیب در گروههای سنی 24-18، 29-25 و 34-30 سال قرار داشتند.
میانگین و انحراف معیار هر سطح در جدول نشان داده شده است (جدول 1). در کـل نمونهها و در زیر گروههای سنی بیشترین میانگین مربوط به سطح 6 و کمترین آن مربوط به سطح 1 بود (جدول 1 و نمودارهای 1 و 2).
در این پژوهش، دادههای حاصل از ۲۴ گزاره پرسشنامه مبتنی بر نظریه خودتنظیمی (SDT) بـا استفاده از مدل مختلط، برای تعیین انگیزه اهدای خون در میان سطوح مختلف انگیزه مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که بین سطوح ششگانه انگیزه با نمره انگیزه در هر سطح رابطه وجود دارد. بـه بیان دیگر سطح انگیزه (اثر اصلی) تأثیر معناداری بر نمره انگیزه دارد (001/0 p<). در کـل نمونهها و در زیر گروههای سنی، انگیزه سطح 6 (انگیزه درونی)؛ بالاترین ضریب رگرسیون را نسبت به سطح 1 انگیزه به خود اختصاص داد. بنابراین در کل اهداکنندگان بار اول و جوان، سطح 6 انگیزه مهمترین انگیزه است. ضرایـب رگرسیون در زیرگروههای مختلف سنی در جداول 2 تا 5 نشان داده شده است.
نتایج تحلیل مختلط تعامل بین سطوح انگیزه و گروه سنی نشان داد که تفاوت کلی در فاکتورانگیزه از نظر گروه سنی وجود دارد. نمره انگیزه در انگیزه خـارجی در هر دو گروه سنی 29-25 سال (25/0- b = ، 04/0 p=) و 34-30 سال (27/0-= b ، 01/0 p=) از نمره در گروه سنی پایه یعنی 24-18 سال به طور معناداری کمتر و اثر افزایش از سطح پایه (بیانگیزگی) به سطح بیرونی برای هر دو گروه سنی کمتر از گروه مرجع بود (جداول 6 و 7).
بحث
در این مطالعه سطوح انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان خون کشور با استفاده از پرسشنامه 24 گزارهای که بر مبنای تئوری خود تنظیمی (SDT) در کشور تدوین و روانسنجی شده بود، مورد بررسی قرار گرفت (6). یافتههای این مطالعه بر اساس مدلهای مختلط آماری نشان داد که میانگین نمرات در سطوح مختلف انگیزه با یکـدیگر تفاوت دارد. در چارچوب نظریه خود تنظیمی، سطح انگیزه 6 (درونی شده)، مهمترین عامل انگیزه اهدای خون در کـل اهداکنندگـان بار اول جوان و زیرگروههای سنی بود. این نتیجه بیانگر آن است که این افراد اهدای خون را بخشی از ارزشها و هویت شخصی خود در نظر میگیرند یعنی رفتار اهدای خون درونی شده و بـا هویت و ارزشهای فردی هماهنگ شده است و آن را در راستای ارزشهای انسانی، نوعدوستی یا مسئولیت اجتماعی درونی کردهاند نه صرفاً برای پـاداش، ترس از قضاوت یا فشارهای بیرونی. این موضوع با فرهنگ ایرانی و ارزشهای اجتماعی و دینی همخوانی دارد، چراکه کمک به همنوع، نوعدوستی و انجام وظیفه اجتماعی در ایران جایگاه والایی دارد.
در ایران در سال 2011 انگیزه درونی در اهداکنندگـان گروه سنی 45-26 سال گزارش شد (9). در یک مطالعه رویـکردی مختلط بـا ترکیب نظرسنجیهای کمی و مصاحبههـای کیفی با افراد جوان ۱۸ تا ۳۰ ساله به کار گرفته شد. یافتهها، انگیزههای متنوعی را برای اهدای خون، از جمله نوعدوستی و مسئولیت اجتماعی، در کنار چالشهای مهمی مانند تصورات غلط در مورد فرآیند اهدای خون و عدم آگاهی از نیاز به خون نشان میدهد. استراتژیهای مشارکت مؤثر، مانند پویشهای رسانههای اجتماعی و ابتکارات همتایـان، برای تقویت فرهنگ اهدای خون در میان جوانان بسیار مهم به نظر میرسند و بـه سازمانهای اهدای خون توصیه شده تا اطلاعرسانی را افزایش داده و میزان مشارکت در میان اهداکنندگان جوان را افزایش دهند (10).
باید توجه داشته باشیم که سطح انگیزه درونی افراد مانند هر مؤلفه روانی یک مقدار ثابت نیست و می تواند در طول زمان یـا تحت تأثیر عوامل و مداخلات مختلف تغییر کند مثلاً افزایش تجربـه اهدا، آموزشهای هدفمند، اعتماد بـه سیستم انتقال خون، حمایتهای روانی یا تغییر در محیط اجتماعی، تغییرات اقتصادی، سلامت جسمی، شرایط روانی، یا تغییرات در سیاستها و عملکرد سازمان انتقال خون ممکن است انگیزه درونی افراد را افزایش یـا کاهش دهند. این نتیجه تأکیدی بر این مسأله است که توصیه میشود؛ سیاستگذاران سازمان انتقال خون کشور، به جای استراتژیهـا و اقدامات کوتاهمدت، برنامههایـی طراحی کنند که ارزشگذاری و هویتدهی به نقش اهداکننده را ترویج و فضای حمایتی از خودتنظیمی در مراکز اهدای خون فراهم کند. بـه همین دلیل، پیگیری و رصد مستمر انگیزه درونی در قـالب مطالعههای طولی و پسرو (follow-up) ضروری است تا عوامل مؤثر در پایداری یا کاهش انگیزه شناسایـی شـده و بـرای حفظ و تقویت آن برنامهریزی شود.
مطالعه اخیر بررسی روند اهدای خون در کشور، روند نزولی اهدا را برای اهداکنندگان گروه سنی تا 36 سال تایید میکند (4). این نشان میدهد که وجود انگیزه درونی لزوماً به رفتار داوطلبانه منظم منجر نمیشود، بلکه موانع ساختاری، فرهنگی و اطلاعرسانی در کنار پیری جمعیت نیز نقش مهمی ایفا میکنند. یک مقاله مرور انتقادی نشان داده است که در کنار انگیزههای فردی، موانع ساختاری و فرهنگی و همچنین شرایط مرتبط با سالمندی، مانع تداوم رفتار داوطلبانه میشود (11).
همچنین، پژوهشهای دیگر تـأکید کردهاند که ترس از مثـلاً غش کردن و سوزن زدن، کمبود آگاهی و موانع دسترسی بـه مراکز اهدای خون از عوامل محدودکننده مشارکت جوانان هستند (13، 12). یافتههای این مطالعه با این نتایج همسو است و نشان میدهد که انگیزه درونی بالای جوانان بالقوه است، اما موانع خارجی مانع تبدیل آن به مشارکت واقعی میشوند.
مطالعههای بینالمللی با استفاده از چارچوب SDT نشان دادهانـد که مداخلات هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی، رفتار اهداکنندگان جوان را بهبود میبخشد. این تطابق نشان میدهد که مشکل مشارکت کم جوانان، جهانی است و اغلب به موانع بیرونی مرتبط است نه انگیزه داخلی (14).
از منظر مفهومی، اهداکنندگان بار اول ویژگی مهمی دارند که آنها را به گروهی ارزشمند برای پژوهش تبدیل میکند: این افراد هنوز هویت اهداکننده خون در آنها شکل نگرفته و رفتار اهدای خون در آنان به یک عادت یا رفتار تثبیت شده تبدیل نشده است (5). بنابراین میتوان آنها را نمونهای نزدیک به جمعیت عمومی واجد شرایط اهدای خون دانست، جمعیتی که بالقوه قادر به اهدای خون است اما هنوز تصمیم به مشارکت نگرفته یا تجربهای در این زمینه ندارد. بررسی انگیزههای این گروه میتواند درک بهتری از فرآیند تصمیمگیری اولیه در جمعیت عمومی فراهم آورد و به طراحی راهبردهای مؤثر برای جذب افراد جدید کمک کند.
نتایج بررسی رابطه سطوح ششگانه انگیزه با گروههای سنی سه گانه به طور دقیقتر نشان داد که تفاوتهـای مرتبط با سن در انگیزه بیرونی وجود دارد که ممکن است به طراحی پیامها و تشویقهای انگیزشی برای گروههای سنی مختلف مربوط باشد، اما برای سایر ابعاد انگیزه و به خصوص انگیزههای درونی و داخلی، تفاوتهای سنی چندان قابل توجه نیستند. بنابراین پیامهایی کـه به انگیزه بیرونی مربوط میشود مانند کمپینهای جذب داوطلب بـا تمرکز بر پاداشها یا مزایای کوتاهمدت به ویژه برای جوانـان 24-18 و 34-25 سال بـهکار میآید. در مقابل برای گروههای 34-25 سال که نشان میدهند انگیزه بیرونی کمتری دارند، استراتژیهایی که بر احساس مسئولیت، امنیت اجتماعی و ارزشهای شخصی استوار هستند، میتواند به حفظ مشارکت در بلند مدت کمک کند و آنها را به مشارکت طولانیتر سوق دهد. لازم به ذکر است که در سطوح درون فکنی شده تا درونی، تفاوت بین گروههای سنی مشاهده نشد و رویکردهای عمومی که به کل گروه سنی جوانـان توجه میکند، کارآمدتر است. تأکید بر ارزشهای شخصی، احساس تعلق و تجربههای معنادار میتواند برای همه گروههای سنی مؤثر باشد.
محدودیتها:
همانند سایر مطالعههای مقطعی، امکان تبیین و برداشت رابطه علیتی از رابطههای بـه دست آمده در این مطالعه وجود ندارد. پژوهشهای آتی میتوانند با طراحی طولی، مداخلات تجربی برای تقویت انگیزه و سنجش تأثیر آن بر نرخ بازگشت اهداکنندگان جوان، درک دقیقتری ارائـه دهند. علاوه بـر این، دادهها بر مبنای خود اظهاری شرکتکنندگان گردآوری شدهاند که احتمال سوگیری در پاسخ ها را باعث میشود.
مزایا و نقاط قوت مطالعه:
این مطالعه به طور اختصاصی انگیزه اهداکنندگان جوان بار اول را به طور کل و در سه زیر گروه سنی تحلیل کرد. همچنین با استفاده از چارچوب نظری SDT تحلیل انگیزه با رویکرد علمی و تئوریک، تفسیر روانشناختی دقیقتری از رفتار داوطلبانه اهدا ارائه داد. استفاده از جاگذاری چندگانه داده که احتمال وجود سوگیری در انتخاب نمونه را کاهش میدهد و استفاده از آزمون آماری مختلط، امکان بررسی دقیق سطوح انگیزهها را فراهم کرد.
پیشنهادات پژوهشی و سیاستی:
طراحی و توسعه کمپینهای آموزشی و تشویقی با گزینههای متنوع (تشویقهـای بیرونی کوتاه مدت، مزایای اجتماعی و پیامهای مربوط به ارزشهای انسانی) به گونهای که هر گروه سنی تقریباً در تمامی ابعاد انگیزه احساس ورود و تعلق داشته باشد. همچنین طراحی یک محیط پاسخگویی با بازخورد سریع از اهداکنندگان پیرامونی میتواند اعتماد و انگیزه را افزایش دهد. همچنین مداخلات هدفمند مبتنی بر SDT و برنامههای روانشناختی که نیازهای اساسی انگیــزه
درونی (خودتنظیمی، شایستگی و ارتباط) را پرورش دهند و رصد منظم دادههای انگیزه پیشنهاد میگردد.
نتیجهگیری
این مطالعه نشان داد که جوانان اهداکننده بار اول ایران دارای انگیزه درونی بالایی برای اهدای خون هستند. با توجه به این که مشارکت واقعی آنان پایین است، این مطالعه بر اهمیت حذف موانع ساختاری و فرهنگی و تقویت برنامههای هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی تأکید دارد تا پتانسیل بالقوه جوانان به مشارکت مستمر تبدیل شود.
حمایت مالی
این پروژه توسط مرکز تحقیقات انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون تأمین مالی شده است.
ملاحظات اخلاقی
انجام این پژوهش بـا تحلیل ثانویه منطبق با مصوبه کمیته اخلاق با کد IR.TMI.REC.1403.002 مورخ 26/03/1403 است.
عدم تعارض منافع
نویسندگـان مقاله اظهار مینمایند که در ایــن مطالعـه
تعارض منافعی وجود نداشته است.
نقش نویسندگان
دکتر فهیمه رنجبر کرمانی: ایدهپردازی، طراحی، تجزیـه و تحلیل آماری و نگارش مقاله
دکتر صدیقه امینی کافیآباد: ایدهپردازی، طراحی و ویرایش مقاله
تشکر و قدردانی
نویسندگـان مقاله از مرکز تحقیقات طب انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون به دلیل حمایتهای مالی از این مطالعه تقدیر و تشکر مینمایند.
متن کامل: (95 مشاهده)
بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان جوان بار اول: تحلیل ثانویه
مبتنی بر جمعیت با استفاده از مقیاس خودتنظیمی اهدای خون
فهیمه رنجبر کرمانی1 ، صدیقه امینی کافیآباد2
1- PhD هماتولوژی ـ مرکز تحقیقات انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ـ تهران ـ ایران
2- متخصص آسیبشناسی ـ استاد مرکز تحقیقات فرآوردههای بیولوژیک و سلامت خون ـ موسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ـ تهران ـ ایران
مبتنی بر جمعیت با استفاده از مقیاس خودتنظیمی اهدای خون
1- PhD هماتولوژی ـ مرکز تحقیقات انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ـ تهران ـ ایران
2- متخصص آسیبشناسی ـ استاد مرکز تحقیقات فرآوردههای بیولوژیک و سلامت خون ـ موسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ـ تهران ـ ایران
http://dx.doi.org/10.61186/bloodj.22.1.19 Citation: Ranjbar Kermani F, Amini-kafiabad S. Blood Donation Motivation in Young First-Time Donors: A Population-Based Secondary Analysis Using Self-Regulation of Blood Donation Scale. J Iran Blood Transfus. 2026: 23 (1): 1-11 نویسنده مسئول: دکتر فهیمه رنجبر کرمانی. مرکز تحقیقات انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون ـ تهران ـ ایران صندوق پستی: 1157-14665 E-mail:
کد اخلاق: IR.TMI.REC.1403.002 |
 چکیدهسابقه و هدف با توجه به نیاز روزافزون به خون و محصولات خونی، همزمان با پیری جمعیت و نگرانی از چالش مداوم حفظ اهداکنندگان همراه با سیر نزولی اهداکنندگان جوان، درک بیشتری از انگیزهها در اهداکنندگان جوان بار اول ضروری به نظر میرسد. نظریه خودتعیینی بر تمایز میان انواع انگیزه، از انگیزه بیرونی تا انگیزه درونی، تأکید دارد. مطالعهها نشان داده که هر چه سطح انگیزه درونیتر باشد، قصد و تمایل به اهدا، انجام اهدا و ادامه این رفتار بیشتر صورت میپذیرد. به بیان دیگر هویت اهداکننده با اهداکننده بودن و تداوم آن مرتبط است. هدف از این مطالعه، بررسی سطح انگیزه در اهداکنندگان جوان (34-18 سال) بار اول داوطلب اهدای خون کامل در کشور بود. مواد و روشها این مطالعه مقطعی ـ تحلیلی، یک تحلیل ثانویه بر روی اهداکنندگان جوان (34-18 سال) بار اول بود. نمونهگیری اولیه به صورت طبقهای- خوشهای زمانی انجام شد. استانها طبقه و روزهای کاری (۳۰ روز تصادفی ساده از آبان تا آذر ۱۴۰۳) خوشهها بودند. نمونهگیری روزانه از مراجعهکنندگان تصادفی ساده بود. از 7187 اهداکنندهای که دادههای اولیه آنها جمعآوری شده بود، 573 نفر (97/7%) اهداکننده جوان بار اول با میانگین سنی (11/4) 79/28 سال بودند. نمونهها از نظر سنی به سه گروه 24-18، 29-25 و 34-30 سال تقسیمبندی شد. با توجه به وجود دادههای گمشده، برای جاگذاری دادههای مربوط به گزارههای انگیزه (24 گزاره) از جاگذاری چندگانه داده استفاده شد. برای تجزیه و تحلیل آماری از مدل رگرسیون خطی با اثرات مختلط و نرمافزار STATA نسخه 17 استفاده شد. یافتهها از 573 اهداکننده 113 (72/19%)، 169 (49/29%) و 291 (79/50%) نفر به ترتیب در گروههای سنی 24-18، 29-25 و 34-30 سال قرار داشتند. مدل نشان داد که در کل و در هر سه زیرگروه سنی، به جز سطح بیانگیزگی که به عنوان مرجع در مدل محسوب میشود، سایر سطوح انگیزه با ضریبهای رگرسیون مثبت و معنادار نسبت به بیانگیزگی مرتبط بودند (001/0 p£). مهمترین عامل انگیزه در کل (16/3-91/2) 99/2 b=و در تمام گروههای سنی مربوط به سطح درونی بود: در جوانان 24-18 سال (27/3-93/2) 10/3 b= و در جوانان 29-25 سال (08/3-85/2) 01/3 b=و در جوانان 34-30 سال (06/3-81/2) 93/2 b=. نتیجه گیری این پژوهش نشان داد که در چارچوب نظریه خود تنظیمی، سطح انگیزه درونی شده، مهمترین عامل انگیزه اهدای خون در کل اهداکنندگان بار اول جوان و زیرگروههای سنی بود. این نتیجه بیانگر آن است که این افراد اهدای خون را بخشی از ارزشها و هویت شخصی خود در نظر میگیرند، یعنی رفتار اهدای خون درونی شده و با هویت و ارزشهای فردی هماهنگ شده است و آن را در راستای ارزشهای انسانی، نوعدوستی یا مسئولیت اجتماعی درونی کردهاند نه صرفاً برای پاداش، ترس از قضاوت یا فشارهای بیرونی. با توجه به این که مشارکت واقعی آنان در اهدای خون پایین است، این مطالعه بر اهمیت حذف موانع ساختاری و فرهنگی و تقویت برنامههای هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی تأکید دارد تا پتانسیل بالقوه جوانان به مشارکت مستمر تبدیل شود. کلمات کلیدی: اهدای خون، اهداکنندگان، جمعیت، انگیزه |
مقدمه
اهدای خون یکی از مهمترین رفتارهای داوطلبانه در نظامهای سلامت است که نقش حیاتی در تأمین خون و فرآوردههای خونی مورد نیاز بیماران ایفا میکند. انتقال خون بخش مهمی از پزشکی مدرن است (1). با توجه به روند پیری جمعیت و افزایش نیاز به خون، تـداوم این زنجیره به مشارکت داوطلبانه و بـازگشت مکرر اهداکنندگان بستگی دارد. انجام اقداماتی برای اطمینان از اهدای مستمر و طولانیمدت خون در مراکز انتقال خون بسیار مهم و حیاتی است (2). در این میان، اهداکنندگان جوان و بار اول جایگاه ویژهای دارنـد. این گروه نهتنها منبع بالقوهای برای افزایش ذخایر خون محسوب میشوند، بلکه آینده چرخه اهدای خون نیز تا حد زیادی به جذب و حفظ آنان وابسته است. جوانان بـه عنـوان سالمتریـن بخـش جمعیـت، از نظـر پـزشکی مناسبترین گروه برای اهدای خون به شمار میروند. سازمان جهانی بهداشت بر ضرورت تمرکز برنامههای انتقال خون بر جذب اهداکنندگان جوان تـأکید کرده است. در بسیاری از مطالعههای بینالمللی مشخص شده که اهداکنندگان بار اول بخش قـابل ملاحظهای از جمعیت واجد شرایط اهدای خون را تشکیل میدهند و توجه به جذب و حفظ این گروه بـه ویژه در برنـامههای مدرن انتقال خون برای جبران کاهش مشارکت اهداکنندگان با سابقه و مستمر بسیار حائز اهمیت است (3). بررسی ملی روند اهدای خون در کشور که اخیراً انجام شده، روند نگرانکنندهای از کاهش اهدا در بین اهداکنندگان جوان و روند افزایشی سنین بالاتر را نشان میدهد. همچنین در این بررسی، کمترین فراوانی مربوط به
اهداهای بار اول با ۸/۱۳% نسبت به اهدای دارای سابقه اهدا با ۴۵/۲۹% و اهدای مستمر با ۷۵/۵۶% گزارش شده است. در نتیجه، تـأمین خون به طور فزایندهای به اهداکنندگان مسنتر و مستمر وابسته شده است (4).
برای دستیابی بـه هدف حفظ اهداکننده، مراکز اهدای خون باید انگیزه اهداکنندگان را از اهدای خون شناسایی کنند، زیرا انگیزههـا در ایجاد رفتار اجتماعی مطلوب مانند اهدای خون اهمیت ویژهای دارند.
در سالهای اخیر، نظریههای روانشناختی نقش مهمی در تبیین رفتارهای سلامت محور ایفا کردهاند. یکی از معتبرتـرین این چـارچوبها، نظریه خود تعیینی (Self-Determination Theory= SDT) است که بر تمایز میان انواع انگیزه، از انگیزه بیرونی تـا انگیزه درونی، تأکید دارد و بیان میکند کـه رفتارهایی که از انگیزههای خود تنظیم یا خود مختار (گرایشهای رشد ذاتی و نیازهـای روانی ذاتی افراد) ناشی میشوند، پایدارتر و ماندگارتر هستند. کـاربرد نظریه خود تعیینی در حوزه اهدای خون در مطالعههای خـارجی، نتایج قابل توجهی به همراه داشته است. پژوهشها نشان دادهاند که انگیزههای خود تنظیم، پیشبینیکننده قویتری برای نیـت اهدای خون و احتمال تـداوم آن نسبت به انگیزههای کنترلشده یا مبتنی بر پاداشهای بیرونی هستنـد. هـمچنیـن ابـزارهایی نظیـر پـرسشنامه هـویـت اهداکننده خون که بر مبنای نظریه خود تعیینی طراحی شـدهاند، امکـان سنجـش دقیـق انـواع انگیـزه را در میان اهداکنندگان با سطوح مختلف تجربه فراهم کردهاند (5).
با وجود این، بخش قابـل توجهی از پـژوهشهای خارجی از نمونههای مختلط شامل اهداکنندگان با سابقه و بیسابقه استفاده کردهانـد و انگیزه میان این گروهها کمتر به طور مستقل بررسی شده است. از این رو، تمرکز اختصاصی بر این گروه، بـه ویژه در سنین جوانی، برای فهم ریشههای انگیزه رفتار اهدای خون با بهرهگیری از پرسشنامه استاندارد از نظر علمی و کاربردی ضروری به نظر میرسد.
هدف از این مطالعه، بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان خون جوان بار اول با استفاده از "پرسشنامه خودتنظیمی اهدای خون" (Self-Regulation of Blood Donation Scale= SRBDS) مبتنی بر SDT است که اخیراً در کشور تدوین و روانسنجی شده است (6). از منظر کاربردی، مشخص کردن این که کدام سطح انگیزه (SDT) بیشترین نقش پیشبینیکننده را در رفتار اهدای خون دارد، برای طراحی مداخلات هدفمند حیاتی است. درک سطح انگیزه اهداکنندگان بار اول جوان میتواند بـه مراکز انتقال خون در جهت به کارگیری استراتژیهای مناسب و مؤثر برای افزایش سطح انگیزه و در نتیجه ترویج جـذب و حفظ اهداکنندگان کمک کند. این پژوهش میکوشد با بررسی انگیزههای اهدای خون در اهداکنندگان جوان و بار اول، نه تنها به غنای ادبیات نظری در این حوزه بیفزایـد، بلکه شواهدی بومی برای طراحی مداخلات مؤثر در جـذب جمعیت عمومی واجد شرایط و افزایش پـایداری رفتار اهدای خون فراهم آورد.
مواد و روشها
طراحی مطالعه:
این مطالعه یک پژوهش مقطعی- تحلیلی بر اساس تحلیل ثانویه دادهها بود که با هدف بررسی سطوح مختلف انگیزه اهدای خون بر اساس نظریه خودتنظیمی (SDT) در جوانان بار اول اهداکننده خون کشور انجام شد.
جامعه مورد مطالعه، معیارهای ورود و خروج:
اهداکنندگان داوطلب اهدای خون کامل که در مدت مطالعه از اول آبان تا آخر آذر سال 1403 برای اهدای خون به پایگاه اهدای خون در مراکز استان کشور مراجعه کرده (نه اهدای خون کرده) و توانایی خواندن و نوشتن به زبان فارسی داشته و متمایل به شرکت در مطالعه بودند، در مطالعه اخیر "بررسی انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان کشور با رویکرد نظریه خود تنظیمی" با دادههای اولیه وارد شده بودند. در مطالعه حاضر از دادههای آن مطالعه مربوط به 573 اهداکننده بار اول جوان از 18 تا 34 سال به عنوان زیر گروهی از مطالعه اولیه استفاده شد.
روش نمونهگیری:
در مطالعه اولیه، نمونهگیری با روش طبقهای و خوشهای زمانی انجام شد. استانها به عنوان طبقه و هر روز کاری در بـازه آبان تا آذر ۱۴۰۳ به عنوان یک خوشه زمانی تعریف شدند. در هر استان، تعداد ۳۰ روز کاری به صورت تصادفی ساده از میان کل روزهای کاری این دو ماه انتخاب شد. سپس متناسب با حجم نمونه مورد نیاز هر استان، حجم نمونه روزانه محاسبه و در هر روز انتخاب شده، نمونهگیری به صورت تصادفی ساده از میان مراجعهکنندگان همان روز انجام شد. این روش به منظور کاهش سوگیری زمانی و نزدیکسازی فرآیند انتخاب به نمونهگیری تصادفی طراحی شد. برای این مطالعه حجم نمونه جدید تعیین نشد.
ابزار جمعآوری اطلاعات:
در مطالعه اولیه ذکر شده، اطلاعات مربوط بـه انگیزه با استفاده از پرسشنامه جامع درخصوص انگیزه اهدای خون در اهداکنندگـان کشور جمعآوری شده بود (6). این پرسشنامه از ۲۴ گزاره و 6 عامل مبتنی بر SDT تشکیل شده است. ساختار 6 عاملی پرسشنامه با مطالعه روانسنجی تایید شده است. تعداد گزارههای هر عامل از 1 تـا ۶ به ترتیب ۵، ۴، ۴، ۴، ۳ و ۴ میباشد. پـاسخ به گزارهها در مقیاس لیکرت از 5 تـا 1 به ترتیب برای پاسخهای کاملاً درست، درست، تا حدی درست، نادرست و کاملاً نادرست طراحی شده است. هر چه نمرات در هر سطح بیشتر باشد، نشاندهنده موافقت شرکتکننده با آن گزاره انگیزه میبـاشد. عوامل شش گانه شامل بدون تنظیم (No regulation) یا بدون انگیزه (Amotivation) که بـا فقدان کامل قصد و اراده برای اهدای خون مشخص میشود، نظیر " من هیچ علاقهای به اهدای خون ندارم."، 2- تنظیم بیرونی (Externally regulation) شامل اقدام بـه اهدای خون برای دستیابی بـه پاداشهای بیرونی و یا تقاضای بیرونی انجام میشود، نظیر " به توصیه پزشک معالجم خون اهدا میکنم."، 3- تنظیم درونفکنی شده (Introjected regulation) که شامل اقدام به اهدای خون است که برای اجتناب از احساس گناه یا اضطراب و یا تقویت نفس انجام میشود. نظیر "اگر اهدای خون نکنم احساس گناه میکنم."، 4- تنظیم تشخیص داده شده (Identified regulation) که در آن فرد اهدای خون را از نظر شخصی و به صورت آگاهانه ، مهم و ارزشمند میداند، " تنها راهکار من برای کمک به دیگران در مواقع بحران، اهدای خون است"، 5- تنظیم یکپارچه شده (Integrated regulation) که در آن رفتار نه تنها از نظر شخصی مهم تلقی میشود بلکه با هویت فرد، سازگار یا بخشی از آن است، نظیر " کمک به همنوع مثل اهدای خون بخش مهمی از شخصیت من است." و 6- تنظیم درونی شده (Intrinsic regulation) نامیده میشود که با عمل برای علاقه، لذت و رضایت ذاتی ناشی از فعالیت مشخص میشود، نظیر "با اهدای خون احساس رضایت میکنم." (7). پرسشنامه از ثبات درونی قابـل قبول با امگای مک دونالد از 7/0 تا 79/0 برخوردار بود (8) . تکمیل این پرسشنامه به طور متوسط حدود 5 دقیقه زمان میبرد.
روش تجزیه و تحلیل اطلاعات:
متغیرهای کمی به صورت میانگین )انحراف استاندارد( و متغیرهای گروه بندی به صورت فراوانی و درصد گزارش شد. برای تحلیل زیر گروه سن به صورت گروههای سنی کمتر از 25، 25 تا 29 و 30 تا 35 سال دسته بندی شد.
اطلاعات پرسشنامه ها در نرم افزار آماری وارد، هر عامل انگیزه (شش متغیر) از ترکیب چند گزاره ساخته و با توجه به وجود داده های گمشده، (Missing value) برای جـاگذاری دادههای مربوط به گزارههای انگیزه (24 گزاره) از جاگذاری چندگانـه داده (Multiple imputation= MI) استفاده شد. متغیرهای کمی به صورت میانگین )انحراف استاندارد( ارائه شد. با توجهبه ساختار پرسشنامه استفاده شده و همبستگی بین 6 فاکتور انگیزه و بـا توجه به تعریف اندازهگیری مکرر، (اندازهگیریهای مکرر) اصطلاحی است که زمانی استفاده میشود که افراد یکسانی در تمام شرایط یک آزمایش شرکت میکنند یا در چندین نقطه زمانی دادهها را ارائه میدهند)، طراحی مطالعه به صورت سنجش تکراری بود و از مدل رگرسیون خطی بـا اثرات مختلط (linear mixed effects model) استفاده شد. در این مدل ID به عنوان شناسه فردی، با عنوان اثر تصادفی برای کنترل همبستگی درون فردی وارد مدل شد. نمره انگیزه به عنوان متغیر وابسته و سطوح انگیزه به عنوان متغیر مستقل به صورت اثرات ثابت وارد مدل شدند. ضرایب رگرسیون چند متغیره به همراه 95% فاصله اطمینان ارائه شد. ضرایب رگرسیون (تفاوت میانگینها) نشان میدهد میانگین هر سطح چقدر نسبت به سطح مرجع بالاتر یا پایین تر است. پایین ترین عامل انگیزه بـه عنوان گروه مرجع در نظر گرفته شد. برای تفسیر واضحتر تعامل بین متغیرهای ذکرشده و سطوح انگیزه، میانگین پیش بینی شده (margin) بـه همــراه 95% فاصله اطمینان بعد از اجرای مدل محاسبه شد. سطح آلفای ۰۵/۰ به عنوان خطای نوع اول در نظر گرفته و تحلیلهای آماری با استفاده از نرم افزار آماری STATA نسخه ۱۷ انجام شد.
یافتهها
به طور کلی از 7187 اهداکنندهای که از 31 مرکز استان سراسر کشور در مطالعه اولیه مشارکت داشتند، 573 اهداکننده بـار اول و جوان با میانگین سنی 79/28 سال وارد این مطالعه شدند. از 573 اهداکننده 72/19%، 49/29% و 79/50% به ترتیب در گروههای سنی 24-18، 29-25 و 34-30 سال قرار داشتند.
میانگین و انحراف معیار هر سطح در جدول نشان داده شده است (جدول 1). در کـل نمونهها و در زیر گروههای سنی بیشترین میانگین مربوط به سطح 6 و کمترین آن مربوط به سطح 1 بود (جدول 1 و نمودارهای 1 و 2).
نتایج تحلیل مختلط تعامل بین سطوح انگیزه و گروه سنی نشان داد که تفاوت کلی در فاکتورانگیزه از نظر گروه سنی وجود دارد. نمره انگیزه در انگیزه خـارجی در هر دو گروه سنی 29-25 سال (25/0- b = ، 04/0 p=) و 34-30 سال (27/0-= b ، 01/0 p=) از نمره در گروه سنی پایه یعنی 24-18 سال به طور معناداری کمتر و اثر افزایش از سطح پایه (بیانگیزگی) به سطح بیرونی برای هر دو گروه سنی کمتر از گروه مرجع بود (جداول 6 و 7).
بحث
در این مطالعه سطوح انگیزه اهدای خون در اهداکنندگان خون کشور با استفاده از پرسشنامه 24 گزارهای که بر مبنای تئوری خود تنظیمی (SDT) در کشور تدوین و روانسنجی شده بود، مورد بررسی قرار گرفت (6). یافتههای این مطالعه بر اساس مدلهای مختلط آماری نشان داد که میانگین نمرات در سطوح مختلف انگیزه با یکـدیگر تفاوت دارد. در چارچوب نظریه خود تنظیمی، سطح انگیزه 6 (درونی شده)، مهمترین عامل انگیزه اهدای خون در کـل اهداکنندگـان بار اول جوان و زیرگروههای سنی بود. این نتیجه بیانگر آن است که این افراد اهدای خون را بخشی از ارزشها و هویت شخصی خود در نظر میگیرند یعنی رفتار اهدای خون درونی شده و بـا هویت و ارزشهای فردی هماهنگ شده است و آن را در راستای ارزشهای انسانی، نوعدوستی یا مسئولیت اجتماعی درونی کردهاند نه صرفاً برای پـاداش، ترس از قضاوت یا فشارهای بیرونی. این موضوع با فرهنگ ایرانی و ارزشهای اجتماعی و دینی همخوانی دارد، چراکه کمک به همنوع، نوعدوستی و انجام وظیفه اجتماعی در ایران جایگاه والایی دارد.
در ایران در سال 2011 انگیزه درونی در اهداکنندگـان گروه سنی 45-26 سال گزارش شد (9). در یک مطالعه رویـکردی مختلط بـا ترکیب نظرسنجیهای کمی و مصاحبههـای کیفی با افراد جوان ۱۸ تا ۳۰ ساله به کار گرفته شد. یافتهها، انگیزههای متنوعی را برای اهدای خون، از جمله نوعدوستی و مسئولیت اجتماعی، در کنار چالشهای مهمی مانند تصورات غلط در مورد فرآیند اهدای خون و عدم آگاهی از نیاز به خون نشان میدهد. استراتژیهای مشارکت مؤثر، مانند پویشهای رسانههای اجتماعی و ابتکارات همتایـان، برای تقویت فرهنگ اهدای خون در میان جوانان بسیار مهم به نظر میرسند و بـه سازمانهای اهدای خون توصیه شده تا اطلاعرسانی را افزایش داده و میزان مشارکت در میان اهداکنندگان جوان را افزایش دهند (10).
باید توجه داشته باشیم که سطح انگیزه درونی افراد مانند هر مؤلفه روانی یک مقدار ثابت نیست و می تواند در طول زمان یـا تحت تأثیر عوامل و مداخلات مختلف تغییر کند مثلاً افزایش تجربـه اهدا، آموزشهای هدفمند، اعتماد بـه سیستم انتقال خون، حمایتهای روانی یا تغییر در محیط اجتماعی، تغییرات اقتصادی، سلامت جسمی، شرایط روانی، یا تغییرات در سیاستها و عملکرد سازمان انتقال خون ممکن است انگیزه درونی افراد را افزایش یـا کاهش دهند. این نتیجه تأکیدی بر این مسأله است که توصیه میشود؛ سیاستگذاران سازمان انتقال خون کشور، به جای استراتژیهـا و اقدامات کوتاهمدت، برنامههایـی طراحی کنند که ارزشگذاری و هویتدهی به نقش اهداکننده را ترویج و فضای حمایتی از خودتنظیمی در مراکز اهدای خون فراهم کند. بـه همین دلیل، پیگیری و رصد مستمر انگیزه درونی در قـالب مطالعههای طولی و پسرو (follow-up) ضروری است تا عوامل مؤثر در پایداری یا کاهش انگیزه شناسایـی شـده و بـرای حفظ و تقویت آن برنامهریزی شود.
مطالعه اخیر بررسی روند اهدای خون در کشور، روند نزولی اهدا را برای اهداکنندگان گروه سنی تا 36 سال تایید میکند (4). این نشان میدهد که وجود انگیزه درونی لزوماً به رفتار داوطلبانه منظم منجر نمیشود، بلکه موانع ساختاری، فرهنگی و اطلاعرسانی در کنار پیری جمعیت نیز نقش مهمی ایفا میکنند. یک مقاله مرور انتقادی نشان داده است که در کنار انگیزههای فردی، موانع ساختاری و فرهنگی و همچنین شرایط مرتبط با سالمندی، مانع تداوم رفتار داوطلبانه میشود (11).
همچنین، پژوهشهای دیگر تـأکید کردهاند که ترس از مثـلاً غش کردن و سوزن زدن، کمبود آگاهی و موانع دسترسی بـه مراکز اهدای خون از عوامل محدودکننده مشارکت جوانان هستند (13، 12). یافتههای این مطالعه با این نتایج همسو است و نشان میدهد که انگیزه درونی بالای جوانان بالقوه است، اما موانع خارجی مانع تبدیل آن به مشارکت واقعی میشوند.
مطالعههای بینالمللی با استفاده از چارچوب SDT نشان دادهانـد که مداخلات هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی، رفتار اهداکنندگان جوان را بهبود میبخشد. این تطابق نشان میدهد که مشکل مشارکت کم جوانان، جهانی است و اغلب به موانع بیرونی مرتبط است نه انگیزه داخلی (14).
از منظر مفهومی، اهداکنندگان بار اول ویژگی مهمی دارند که آنها را به گروهی ارزشمند برای پژوهش تبدیل میکند: این افراد هنوز هویت اهداکننده خون در آنها شکل نگرفته و رفتار اهدای خون در آنان به یک عادت یا رفتار تثبیت شده تبدیل نشده است (5). بنابراین میتوان آنها را نمونهای نزدیک به جمعیت عمومی واجد شرایط اهدای خون دانست، جمعیتی که بالقوه قادر به اهدای خون است اما هنوز تصمیم به مشارکت نگرفته یا تجربهای در این زمینه ندارد. بررسی انگیزههای این گروه میتواند درک بهتری از فرآیند تصمیمگیری اولیه در جمعیت عمومی فراهم آورد و به طراحی راهبردهای مؤثر برای جذب افراد جدید کمک کند.
نتایج بررسی رابطه سطوح ششگانه انگیزه با گروههای سنی سه گانه به طور دقیقتر نشان داد که تفاوتهـای مرتبط با سن در انگیزه بیرونی وجود دارد که ممکن است به طراحی پیامها و تشویقهای انگیزشی برای گروههای سنی مختلف مربوط باشد، اما برای سایر ابعاد انگیزه و به خصوص انگیزههای درونی و داخلی، تفاوتهای سنی چندان قابل توجه نیستند. بنابراین پیامهایی کـه به انگیزه بیرونی مربوط میشود مانند کمپینهای جذب داوطلب بـا تمرکز بر پاداشها یا مزایای کوتاهمدت به ویژه برای جوانـان 24-18 و 34-25 سال بـهکار میآید. در مقابل برای گروههای 34-25 سال که نشان میدهند انگیزه بیرونی کمتری دارند، استراتژیهایی که بر احساس مسئولیت، امنیت اجتماعی و ارزشهای شخصی استوار هستند، میتواند به حفظ مشارکت در بلند مدت کمک کند و آنها را به مشارکت طولانیتر سوق دهد. لازم به ذکر است که در سطوح درون فکنی شده تا درونی، تفاوت بین گروههای سنی مشاهده نشد و رویکردهای عمومی که به کل گروه سنی جوانـان توجه میکند، کارآمدتر است. تأکید بر ارزشهای شخصی، احساس تعلق و تجربههای معنادار میتواند برای همه گروههای سنی مؤثر باشد.
محدودیتها:
همانند سایر مطالعههای مقطعی، امکان تبیین و برداشت رابطه علیتی از رابطههای بـه دست آمده در این مطالعه وجود ندارد. پژوهشهای آتی میتوانند با طراحی طولی، مداخلات تجربی برای تقویت انگیزه و سنجش تأثیر آن بر نرخ بازگشت اهداکنندگان جوان، درک دقیقتری ارائـه دهند. علاوه بـر این، دادهها بر مبنای خود اظهاری شرکتکنندگان گردآوری شدهاند که احتمال سوگیری در پاسخ ها را باعث میشود.
مزایا و نقاط قوت مطالعه:
این مطالعه به طور اختصاصی انگیزه اهداکنندگان جوان بار اول را به طور کل و در سه زیر گروه سنی تحلیل کرد. همچنین با استفاده از چارچوب نظری SDT تحلیل انگیزه با رویکرد علمی و تئوریک، تفسیر روانشناختی دقیقتری از رفتار داوطلبانه اهدا ارائه داد. استفاده از جاگذاری چندگانه داده که احتمال وجود سوگیری در انتخاب نمونه را کاهش میدهد و استفاده از آزمون آماری مختلط، امکان بررسی دقیق سطوح انگیزهها را فراهم کرد.
پیشنهادات پژوهشی و سیاستی:
طراحی و توسعه کمپینهای آموزشی و تشویقی با گزینههای متنوع (تشویقهـای بیرونی کوتاه مدت، مزایای اجتماعی و پیامهای مربوط به ارزشهای انسانی) به گونهای که هر گروه سنی تقریباً در تمامی ابعاد انگیزه احساس ورود و تعلق داشته باشد. همچنین طراحی یک محیط پاسخگویی با بازخورد سریع از اهداکنندگان پیرامونی میتواند اعتماد و انگیزه را افزایش دهد. همچنین مداخلات هدفمند مبتنی بر SDT و برنامههای روانشناختی که نیازهای اساسی انگیــزه
درونی (خودتنظیمی، شایستگی و ارتباط) را پرورش دهند و رصد منظم دادههای انگیزه پیشنهاد میگردد.
نتیجهگیری
این مطالعه نشان داد که جوانان اهداکننده بار اول ایران دارای انگیزه درونی بالایی برای اهدای خون هستند. با توجه به این که مشارکت واقعی آنان پایین است، این مطالعه بر اهمیت حذف موانع ساختاری و فرهنگی و تقویت برنامههای هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی تأکید دارد تا پتانسیل بالقوه جوانان به مشارکت مستمر تبدیل شود.
حمایت مالی
این پروژه توسط مرکز تحقیقات انتقال خون، مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون تأمین مالی شده است.
ملاحظات اخلاقی
انجام این پژوهش بـا تحلیل ثانویه منطبق با مصوبه کمیته اخلاق با کد IR.TMI.REC.1403.002 مورخ 26/03/1403 است.
عدم تعارض منافع
نویسندگـان مقاله اظهار مینمایند که در ایــن مطالعـه
تعارض منافعی وجود نداشته است.
نقش نویسندگان
دکتر فهیمه رنجبر کرمانی: ایدهپردازی، طراحی، تجزیـه و تحلیل آماری و نگارش مقاله
دکتر صدیقه امینی کافیآباد: ایدهپردازی، طراحی و ویرایش مقاله
تشکر و قدردانی
نویسندگـان مقاله از مرکز تحقیقات طب انتقال خون ـ مؤسسه عالی آموزشی و پژوهشی طب انتقال خون به دلیل حمایتهای مالی از این مطالعه تقدیر و تشکر مینمایند.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله:
انتقال خون
فهرست منابع
1. Seifried E, Klüter H, Weidmann C, Staudenmaier T, Schrezenmeier H, Henschler R, et al. How much blood is needed? Vox sang. 2011; 100(1): 10-21. [DOI:10.1111/j.1423-0410.2010.01446.x]
2. Romero-Domínguez L, Martín-Santana JD, Sánchez-Medina AJ, Beerli-Palacio A. Lines of scientific research in the study of blood donor behavior from a social marketing perspective. Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing. 2019 ; 33(126): 1-52. [DOI:10.1080/10495142.2019.1707741]
3. France CR, France JL, Ysidron DW, Martin CD, Duffy L, Kessler DA, et al. Blood donation motivators and barriers reported by young, first‐time whole blood donors: examining the association of reported motivators and barriers with subsequent donation behavior and potential sex, race, and ethnic group differences. Transfusion. 2022; 62(12): 2539-54. [DOI:10.1111/trf.17162]
4. Ranjbar Kermani F, Amini Kafi-Abad S. Trend of Blood Donation including coronavirus pandemic: A Nationwide Cross-Sectional Study during 2017-2022 in Iran. Transfus Clin Biol. 2025; 32(3): 272-79. [DOI:10.1016/j.tracli.2025.04.007]
5. France CR, Kowalsky JM, France JL, Himawan LK, Kessler DA, Shaz BH. The blood donor identity survey: a multidimensional measure of blood donor motivations. Transfusion. 2014; 54(8): 2098-105. [DOI:10.1111/trf.12588]
6. Ranjbar Kermani F, Amini Kafi-Abad S, Maghsudlu M, Mousavi Hosseini K, Mohammadali F, Mohammad Jafari A. Development and validation of the self-regulation of blood donation scale for blood donors. Hematol Transfus Cell Ther. 2024; 46(Suppl 3):299-305. [DOI:10.1016/j.htct.2024.09.2482]
7. Ryan RM, Deci EL. Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. Am psychol. 2000; 55(1): 68-78. [DOI:10.1037/0003-066X.55.1.68]
8. McNeish D. Thanks coefficient alpha, we'll take it from here. Psychol methods. 2018; 23(3):412-33. [DOI:10.1037/met0000144]
9. Maghsudlu M, Nasizadeh S. Iranian blood donors' motivations and their influencing factors. Transfus med. 2011; 21(4): 247-52. [DOI:10.1111/j.1365-3148.2011.01077.x]
10. Singh G. Young Donors and Blood donation: Motivations, Challenges, and Strategies for Engagement. (October 18, 2024). 2024. [DOI:10.2139/ssrn.5024655]
11. Petriwskyj AM, Warburton J. Motivations and barriers to volunteering by seniors: A critical review of the literature. The International Journal of Volunteer Administration. 2007; 24(6): 3-25.
12. Bednall TC, Bove LL. Donating blood: a meta-analytic review of self-reported motivators and deterrents. Transfusion medicine reviews. 2011 ;25(4): 317-34. [DOI:10.1016/j.tmrv.2011.04.005]
13. France CR, France JL, Carlson BW, Himawan LK, Stephens KY, Frame‐Brown TA, et al. Fear of blood draws, vasovagal reactions, and retention among high school donors. Transfusion. 2014; 54(3pt2): 918-24. [DOI:10.1111/trf.12368]
14. France CR, France JL, Carlson BW, Frye V, Duffy L, Kessler DA, et al. Applying self-determination theory to the blood donation context: The blood donor competence, autonomy, and relatedness enhancement (Blood Donor CARE) trial. Contemp Clin Trials. 2017; 53: 44-51. [DOI:10.1016/j.cct.2016.12.010]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
