فصلنامه پژوهشی خون

چکیده
سابقه و هدف 
با توجه به نیاز روزافزون به خون و محصولات خونی،  هم‌زمان با پیری جمعیت و نگرانی از چالش مداوم حفظ اهداکنندگان همراه با سیر نزولی اهداکنندگان جوان، درک بیشتری از انگیزه‌ها در اهداکنندگان جوان بار اول ضروری به نظر می‌رسد. نظریه خودتعیینی بر تمایز میان انواع انگیزه، از انگیزه بیرونی تا انگیزه درونی، تأکید دارد. مطالعه‌ها نشان داده که هر چه سطح انگیزه درونی‌تر باشد، قصد و تمایل به اهدا، انجام اهدا و ادامه این رفتار بیشتر صورت می‌پذیرد به بیان دیگر هویت اهداکننده با اهداکننده بودن و تداوم آن مرتبط است. هدف از این مطالعه، بررسی سطح انگیزه در اهداکنندگان جوان (34-18 سال) بار اول داوطلب خون کامل در کشور بود.
مواد و روش‌ها
این مطالعه مقطعی ـ تحلیلی، یک تحلیل داده‌‍‌های ثانویه بر روی اهداکنندگان جوان (34-18 سال) بار اول بود. نمونه‌گیری اولیه به‌ صورت طبقه‌ای- خوشه‌ای زمانی انجام شد. استان‌ها طبقه و روزهای کاری (۳۰ روز تصادفی ساده از آبان تا آذر ۱۴۰۳) خوشه‌ها بودند. نمونه‌گیری روزانه از مراجعه‌کنندگان تصادفی ساده بود. از 7187 اهداکننده‌ای که داده‌های اولیه آن‌ها جمع‌آوری شده بود، 573 نفر (7/97%) اهداکننده جوان بار اول با میانگین سنی (4/11) 28/79 سال بودند. نمونه‌ها از نظر سنی به سه گروه 24-18، 29-25 و 34-30 سال نقسیم‌بندی شد. با توجه به وجود داده‌های گمشده، برای جاگذاری داده‌های مربوط به گزاره‌های انگیزه (24 گزاره) از جاگذاری چندگانه داده استفاده شد. برای تجزیه و تحلیل آماری از مدل رگرسیون خطی با اثرات مختلط و نرم‌افزار STATA نسخه 17 استفاده شد.
یافته‌ها
از 573 اهداکننده 113 (19/72%)،  169 (29/49%) و 291 (50/79%) نفر به ترتیب در گروه‌های سنی 24-18، 29-25 و 34-30 سال قرار داشتند. مدل نشان داد که در کل و در هر سه زیرگروه سنی، به جز سطح بی‌انگیزگی که به‌ عنوان مرجع در مدل محسوب می‌شود، سایر سطوح انگیزه با ضریب‌های رگرسیون مثبت و معنادار نسبت به بی‌انگیزگی مرتبط بودند (001/0 £p). مهم‌ترین عامل انگیزه در کل (3/16-2/91) 2/99 = b و در تمام گروه‌های سنی مربوط به سطح درونی بود: در جوانان  24-18 سال (3/27-2/93) 3/10 =  b و در جوانان 29-25 سال (3/08-2/85) 01/3 = b و در جوانان 34-30 سال (3/06-2/81) 93/2 = b.
نتیجه گیری            
این پژوهش نشان داد که در چارچوب نظریه خود تنظیمی، سطح انگیزه درونی شده، مهم‌ترین عامل انگیزه اهدای خون در کل اهداکنندگان بار اول جوان و زیرگروه‌های سنی بود. این نتیجه بیانگر آن است که این افراد اهدای خون را بخشی از ارزش‌ها و هویت شخصی خود در نظر می‌گیرند، یعنی رفتار اهدای خون درونی شده و با هویت و ارزش‌های فردی هماهنگ شده است و آن را در راستای ارزش‌های انسانی، نوع‌دوستی یا مسئولیت اجتماعی درونی کرده‌اند نه صرفاً برای پاداش، ترس از قضاوت یا فشارهای بیرونی. با توجه به این که مشارکت واقعی آنان در اهدای خون پایین است، این مطالعه بر اهمیت حذف موانع ساختاری و فرهنگی و تقویت برنامه‌های هدفمند مبتنی بر انگیزه درونی تأکید دارد تا پتانسیل بالقوه جوانان به مشارکت مستمر تبدیل شود.